Rzeźba autorstwa Gian Lorenzo Berniniego z lat 1621–22, Porwanie Prozerpiny, przekształca mit Owidiusza w gwałtowny wybuch ruchu: Pluton rzuca się do ataku, Prozerpina wykręca się, a marmur wydaje się uginać jak skóra pod jego uściskiem. Ta rzeźba, mierząca około 255 cm (8,4 ft) wysokości, jest jednym z najważniejszych dzieł rzymskiego baroku. Oglądając ją na żywo, możesz w pełni docenić teatralną narrację Berniniego, zwłaszcza jeśli skorzystasz z wejścia o wyznaczonej godzinie lub weźmiesz udział w zwiedzaniu z przewodnikiem.
Znajdziesz ją na parterze Galerii Borghese w Rzymie, w pierwszych salach rzeźbiarskich poświęconych najważniejszym marmurowym dziełom Berniniego.
Wstęp jest wliczony w cenę standardowego biletu do Galerii Borghese; nie potrzebujesz osobnej wejściówki. Jeśli korzystasz z karty miejskiej, która obejmuje wstęp do galerii, i tak musisz zarezerwować konkretną godzinę wizyty w Galerii Borghese.
Zacznij kilka kroków z tyłu, pod kątem trzech czwartych, a nie bezpośrednio z przodu. Dzięki temu możesz w pełni docenić ukośny ruch Plutona, odrzut Proserpiny oraz sposób, w jaki Bernini nadaje scenie dynamikę, zamiast przedstawiać ją jako statyczny blok.
Ta praca została stworzona z myślą o ruchu. Z jednej strony Pluton wydaje się dominować; z drugiej – uwagę przykuwa opór Proserpiny i jej skręcony tułów; z tyłu kompozycja zwęża się, tworząc potężną spiralę. Pełny obieg pokazuje, jak Bernini kieruje narracją za pomocą punktu widzenia.
Zwróć uwagę na dłonie Plutona, które wciskają się w udo i talię Proserpiny, na łzy na jej twarzy oraz na precyzyjnie wyrzeźbione włosy i fałdy szat. Następnie spójrz na Cerberusa u podstawy, którego warczące głowy podkreślają atmosferę podziemia, a jednocześnie stanowią konstrukcyjne oparcie dla tej marmurowej kompozycji.
Wielu zwiedzających od razu pędzi do „Apollo i Dafne”, co może na chwilę spowodować zatłoczenie w salach Berniniego. Jeśli twoja kolejka zaczyna się na parterze, zatrzymaj się najpierw przy Porwanie Prozerpiny, zanim tłum się zgęstnieje, albo wróć tam, gdy pierwsza grupa już przejdzie dalej.
Tak, można robić zdjęcia bez lampy błyskowej. Pomieszczenie jest niewielkie, więc cofnij się trochę, żeby uchwycić widok z trzech czwartych, zamiast próbować sfotografować rzeźbę z przodu; z tego kąta uda ci się uchwycić podniesienie, skręt i postać Cerberusa w jednym ujęciu, nie spłaszczając przy tym rzeźby.
Daj rzeźbie co najmniej 10–15 minut spokoju. Jeśli chcesz porządnie porównać tę rzeźbę z pobliskimi dziełami Berniniego, takimi jak Dawid i Apollo i Dafne, zarezerwuj na tę grupę dzieł 25–30 minut ze swojej dwugodzinnej wizyty w galerii.
Bernini miał zaledwie 23 lata, kiedy w 1622 roku ukończył Porwanie Prozerpiny. Już tu widać tę techniczną pewność siebie, dzięki której stał się czołowym rzymskim rzeźbiarzem barokowym.
Rzeźba została wykonana na zlecenie kardynała Scipione Borghese, najważniejszego wczesnego mecenasa Berniniego. Borghese wykorzystywał duże zlecenia artystyczne, by kształtować zarówno swoją kolekcję, jak i swój prestiż polityczny.
Niedługo po ukończeniu dzieła Scipione Borghese podarował je kardynałowi Ludovico Ludovisiemu. Do kolekcji Borghese wróciło dopiero w 1908 roku.
Maffeo Barberini, późniejszy papież Urban VIII, napisał do tej rzeźby moralizujący dwuwiersz. Dla XVII-wiecznych widzów obraz ten nadał pogańskiemu motywowi nowe znaczenie, przedstawiając go jako ostrzeżenie przed ulotną przyjemnością.
Ten trójgłowy pies u podstawy to Pluton, mityczny strażnik podziemi. Pomaga to też ustabilizować kompozycję pod względem strukturalnym, podkreślając dynamiczny ruch postaci w górę.
Bernini nadał Proserpinie widoczne łzy, zamieniając mitologiczny motyw w bezpośrednie, emocjonalne przeżycie. To połączenie dramatu i psychologii jest kluczowe dla rzeźby barokowej.
To nie jest rzeźba, która ma tylko jedną „właściwą” stronę. W miarę jak się po nim poruszasz, równowaga sił zmienia się między pościgiem, oporem i schwytaniem.
Jeszcze przed „Ekstazą św. Teresy” i swoimi wielkimi zleceniami na rzymskie kościoły Bernini już wtedy zamieniał rzeźbę w teatr. „Porwanie Prozerpiny” to jeden z najwyraźniejszych wczesnych przykładów takiego podejścia.
W 1621 roku kardynał Scipione Borghese zlecił młodemu Berniniemu wykonanie dużej rzeźby mitologicznej z marmuru do swojej willi w Rzymie. Scipione chciał utworów, które łączyłyby klasyczną erudycję z nowoczesną wirtuozerią. Bernini sięgnął po motyw z Metamorfoz Owidiusza, który pozwolił mu wypróbować w kamieniu ruch, emocje i realistyczne faktury.
Zamiast pokazać skutki wydarzenia, Bernini uchwycił najbardziej niepewną chwilę tej historii — Pluton porywający Prozerpinę, która próbuje się wyrwać. Ten wybór ma kluczowe znaczenie dla wyrazu rzeźby. Sztuka barokowa opiera się na kulminacji, a Bernini zamienia mit w wydarzenie, które sprawia wrażenie, jakby wciąż się rozwijało.
Ułożył postacie w wznoszącej się spirali, z wygiętymi tułowami, powiewającymi szatami i mocno kontrastującymi fakturami. Mocna kompozycja Plutona, opór Proserpiny i Cerberus u dołu – to wszystko razem sprawia, że wzrok widza krąży wokół całej grupy. Efekt nie przypomina tak bardzo pomnika z pozowaną kompozycją, a raczej zatrzymaną scenę z przedstawienia.
Wkrótce po ukończeniu rzeźby Scipione Borghese podarował ją kardynałowi Ludovico Ludovisiemu, prawdopodobnie jako strategiczny prezent związany z polityką papieską. Dzieło to przez wieki znajdowało się z dala od pałacu Borghese, dla którego zostało stworzone. Jego powrót na początku XX wieku sprawił, że jedno z najważniejszych wczesnych arcydzieł Berniniego znów znalazło się w galerii, z którą najbardziej kojarzy się jego kariera.
„Porwanie Prozerpiny” to wciąż jeden z najlepszych przykładów tego, co potrafi rzeźba barokowa: przyciąga wzrok, potęguje emocje i sprawia, że widz porusza się w przestrzeni. Pomaga to też zrozumieć ewolucję twórczości Berniniego w kolekcji Borghese. W zestawieniu z Davidem oraz Apollo i Dafne stanowi punkt zwrotny w historii europejskiej rzeźby.
Gian Lorenzo Bernini (1598–1680) był włoskim rzeźbiarzem, architektem i scenografem, który bardziej niż ktokolwiek z jego współczesnych ukształtował rzymski barok. W „Porwaniu Prozerpiny” połączył klasyczny mit z zaskakującą fizyczną bezpośredniością, wykorzystując skręcające się ruchy, wypolerowane powierzchnie i precyzyjnie uchwyconą anatomię, by kamień oddawał wrażenie ciała, włosów, łez i napięcia. Rzeźba ta należy do niesamowitej serii wczesnych dzieł Berniniego wykonanych dla kardynała Scipione Borghese, w skład której wchodzą również Apollo i Dafne oraz Dawid; wszystkie te dzieła pokazują, jak szybko artysta odszedł od renesansowej równowagi w kierunku dramaturgii, emocji i zaangażowania widza. Późniejsze projekty, takie jak „Ekstaza św. Teresy”, kolumnada na Placu św. Piotra oraz główne grobowce papieskie, rozszerzyły tę samą wizję na skalę kościoła i miasta. Trwałe znaczenie twórczości Berniniego wynika z jego umiejętności przekształcania rzeźby w spektakl teatralny bez utraty technicznej precyzji. To osiągnięcie na długie pokolenia zmieniło oblicze europejskiej rzeźby.
Bernini buduje całą kompozycję na diagonalnym ruchu w górę, gdzie Pluton kroczy naprzód, a Prozerpina odwraca się i oddala. Nic nie układa się w symetrię. Kiedy stoisz przed nią, chodzi właśnie o tę niestabilność: rzeźba sprawia wrażenie, jakby utknęła w samym środku nieodwracalnego działania.
Najbardziej znanym fragmentem jest scena, w której Pluton wbija dłonie w udo i talię Prozerpiny. Bernini kontrastuje tę miękkość z napiętymi mięśniami, szorstkimi lokami i wyrazistymi fałdami tkaniny, udowadniając, że jeden blok marmuru może sugerować radykalnie różne powierzchnie, nie tracąc przy tym strukturalnej przejrzystości.
Bernini nie traktuje jej jako dekoracyjnej postaci mitologicznej. Jej otwarte usta, zmarszczone brwi i wyraźne łzy oddają strach i opór, nadając tej scenie emocjonalną konkretność, a nie tylko ogólny dramat. To właśnie ta psychologiczna intensywność jest głównym powodem, dla którego to dzieło wciąż wydaje się tak aktualne.
Trójgłowy pies od razu rozpoznaje królestwo Plutona, więc fabuła staje się jasna, zanim jeszcze poznasz całą historię. Jednocześnie Cerberus fizycznie zakotwicza rzeźbę, pomagając utrzymać skomplikowaną kompozycję postaci znajdujących się powyżej. Znaczenie i inżynieria łączą się w jedną całość.
To rzeźba pełnopostaciowa, ale Bernini wciąż kieruje tym, co widzisz jako pierwsze, a co odkrywasz dopiero później. Jedno ujęcie podkreśla siłę fizyczną, inne ukazuje udrękę Prozerpiny, a jeszcze inne uwidacznia spiralną strukturę. To dzieło zachęca do ruchu, dzięki czemu oglądanie staje się aktywnym uczestnictwem.
Sztuka barokowa dąży do oddania ruchu, teatralności i wywołania emocji, a Porwanie Prozerpiny spełnia te trzy kryteria z niezwykłą precyzją. Bernini przekształca klasyczny motyw w żywe spotkanie, a nie w antyczną aluzję. To właśnie połączenie technicznej wirtuozerii i scenicznej intensywności sprawia, że dzieło to stanowi fundament rzymskiego baroku.
Jest to wliczone w cenę biletu wstępu do Galerii Borghese. Zarezerwuj sobie z wyprzedzeniem konkretny termin wizyty, bo liczba miejsc w galerii jest ograniczona, a każda wizyta może trwać maksymalnie dwie godziny.
Tak. Wycieczka z przewodnikiem dla małych grup po Galerii Borghese obejmuje wstęp bez kolejki, a kilka ofert łączonych zawiera dostęp do galerii Borghese z przewodnikiem lub z pierwszeństwem.
Pierwsza pora dnia w galerii jest zazwyczaj najspokojniejsza. Kiedy tu będziesz, obejrzyj to przed lub po tym, jak tłum zgromadzi się wokół Apolla i Dafne.
Tak. Fotografowanie bez lampy błyskowej jest dozwolone, ale używanie lampy błyskowej i dotykanie rzeźby jest zabronione.
Zarezerwuj sobie 10–15 minut na samą rzeźbę albo 25–30 minut, jeśli chcesz ją porównać z pobliskimi marmurowymi rzeźbami Berniniego.
Standardowe bilety wstępu do Galerii Borghese są przystosowane dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich. Wycieczka z przewodnikiem w małej grupie po Galerii Borghese nie jest przystosowana dla osób na wózkach inwalidzkich.
Tak. Opisz to jako mit o porwaniu, oporze i emocjach, skupiając się raczej na ruchu, twarzach i fakturach niż na sensacyjnych szczegółach.
Zobacz Apollo i Dafne, Dawid oraz Eneasz, Anchises i Askaniusz, żeby prześledzić wczesny rozwój twórczości Berniniego podczas tej samej wizyty w galerii.
Bilety do Galerii Borghese
Wycieczka po Galerii Borgese z przewodnikiem w małej grupie
Roma Pass: Dostęp do ponad 45 atrakcji i nieograniczone przejazdy komunikacją miejską
Pałac Barberini Bilety bez kolejki
#Zestaw biletów: Wejście do Galerii Borghese i 3-godzinne Wycieczki autobusowe wskakuj/wyskakuj.
